Unutmanın Bedeli: Serhat Kaya ile Toplumsal Hafıza ve Edebiyat

“Edebiyat okuru rahatlatmak zorunda değildir. 

Rahatlatan edebiyat, çoğu zaman statükoyu korur.”

Serhat Kaya ile Hafıza, Vicdan ve Ortak Yaralar Üzerine

Serhat Kaya’nın romanları, bireyin içindeki boşlukları yalnızca kişisel bir drama indirgemekle kalmıyor; o boşlukların tarihsel, toplumsal ve kolektif köklerini de görünür kılıyor. Sevilen yazaryeni romanı Uçurum’da ustalıkla anlattığı suskunluğu, zamanla biriken ve nesilden nesile aktarılan bir yük olarak ele alıyor. Onunla edebiyatın tanıklık etme sorumluluğunu, unutmanın toplumsal maliyetini ve vicdanın bireysel ile kolektif arasındaki o ince geçişkenliğini konuştuk.

Romanlarınızda suskunluk, çoğu zaman bireysel bir tercih gibi görünse de aslında toplumsal bir miras olarak da okunabiliyor. Sizce suskunluk ne zaman kişisel bir korunma mekanizması olmaktan çıkıp, kolektif bir yük hâline geliyor?

Serhat Kaya: Suskunluk, bir süreliğine bireyi korur gibi görünebilir. Ama o koruma, zamanla etrafındakileri de içine alır. Bir insanın sustuğu yerde, ailesi, çevresi ve sonunda toplum da susmaya başlar. Çünkü direniş gibi, suskunluk da bulaşıcıdır. En tehlikeli hâli, “ben sustum, başkası da sussun” mantığının normalleşmesidir. O noktadan sonra suskunluk artık sadece bir tercih olmakla kalmayıp, bir kültür hâline gelir. Ve kültürler kolay kolay değişmez.

Uçurum’da hafıza, hem kurtarıcı hem de cezalandırıcı bir güç olarak işliyor. Edebiyatın hafızayı diri tutma işlevi ile unutmayı kolaylaştırma potansiyeli arasında nasıl bir denge görüyorsunuz?

Serhat Kaya: Edebiyat, hafızayı diri tuttuğu ölçüde değerlidir. Aynı zamanda tehlikelidir de. Hatırlatırken, insanın taşıyamadığı yükleri de yeniden omuzlarına yükler. Benim için önemli olan, hafızayı bir intikam aracı olmaktan çıkarmak ve sorumluluk olarak sunabilmek. Unutmak bazen merhamet gibi görünür, oysa çoğu zaman en acımasız eylemdir. Çünkü unutan insan geçmişle beraber geleceği de elinden kaçırır.

Günümüzde suskunluk, eskiden olduğu gibi korkudan değil, daha çok “ne fark eder ki” duygusundan besleniyor gibi. Bu yeni suskunluk biçimi, edebiyat açısından nasıl bir meydan okuma yaratıyor?

Serhat Kaya: Bu, en zor meydan okumalardan biri. Korkudan susan insan, en azından korkusunun farkındadır. “Ne fark eder ki” diyen ise, umudunu çoktan kaybetmiştir. Edebiyat burada devreye girdiğinde, okura sadece yeni bir umut vaat etmemeli. Daha çok, “fark etmese bile, susmamak gerektiğini” hissettirmeli; bazı şeyler, sonuç vermese de söylenmek zorundadır. Bu, etik bir zorunluluktur.

Romanlarınızda karakterler genellikle büyük tarihsel olayların içinde küçük, kırılgan insanlar olarak karşımıza çıkıyor. Bu tercih, bireyin tarih karşısındaki acizliğini mi, yoksa direniş potansiyelini mi vurguluyor?

Serhat Kaya: İkisini de. Birey tarih karşısında çoğu zaman acizdir, lakin o acizlik içinde bile direnme, hatırlama ve sorgulama kapasitesi taşır. Benim karakterlerim büyük jestler yapmaz. Onlar daha çok, susmamayı tercih ederek direnir. Bu, görünür bir direniş değildir. Ama belki de en kalıcı olanıdır. Sistemler büyük hareketleri ezebilir, ama sessiz ve ısrarlı direnişi uzun vadede eritemez.

 Edebiyatın en önemli işlevlerinden biri, okuru kendi vicdanıyla baş başa bırakmaksa, bu aynı zamanda okurun taşıyamayacağı bir yükü de omuzlarına yüklemek anlamına gelmiyor mu?

Serhat Kaya: Yüklenir. Hatta yüklenmelidir de. Ama bu yükü “suçluluk” olarak değil, “farkındalık” olarak taşımak gerekir. Zaten edebiyat okuru rahatlatmak zorunda değildir; rahatlatan edebiyat, çoğu zaman statükoyu korur. Rahatsız eden edebiyat ise, okurun vicdanını harekete geçirebilir. Bu rahatsızlık, bazen uzun süre devam eder. İşte o devam eden rahatsızlık, edebiyatın en değerli miraslarından biridir.

Toplumlar travmatik dönemlerden geçtikten sonra genellikle “artık konuşmayalım, iyileşelim” eğilimi gösterir. Sizce bu tür bir “iyileşme” talebi, aslında yeni bir suskunluk biçimi mi yaratır?

Serhat Kaya: Çoğu zaman evet. “Artık geçmişi konuşmayalım” demek, aslında “acıyı görünür kılmayalım” demektir. Fakatgörünür kılınmayan acı, kaybolmaz; sadece görünmez olur ve daha derinlere iner. Gerçek iyileşme, acının adını koymakla başlar. Adı konmayan acı, nesiller boyu aktarılır.

Romanlarınızda “konuşmak” çoğu zaman bir cesaret meselesi olarak değil, bir zorunluluk olarak ortaya çıkıyor. Bu zorunluluk hissi, yazar olarak sizin için nasıl bir sorumluluk yaratıyor?

Serhat Kaya: Yazarın sorumluluğu, konuşmak zorunda hissetmekten daha önce, susmanın bedelini hesap etmektir. Benim için yazmak, bazı şeyleri söylememekle neyi kaybettiğimi sormaktır. Bu, her zaman cesaretle ilgili değildir. Bazen sadece, susarsam kendimden ne kadar uzaklaşacağımı bilmekle ilgilidir. O mesafeyi korumak için de yazıyorum.

Günümüz dünyasında bireyler giderek daha fazla “kendi iç uçurumlarıyla” yalnız kalıyor. Edebiyat bu yalnızlığı hafifletebilir mi, yoksa o yalnızlığı daha da görünür mü kılmalıdır?

Serhat Kaya: Hafifletmemelidir. Bilakis, görünür kılmalıdır. Çünkü yalnızlık, ancak görünür olduğunda paylaşılabilir. Paylaşılamayan yalnızlık ise en ağır olanıdır. Edebiyat, insanın kendi uçurumunu başkalarınınkine bağlayabildiği ölçüde değer taşır. O bağ, belki kurtarmaz ama en azından “yalnız olmadığını” hatırlatır. Ve bu hatırlatma, bazen hayatın en büyük tesellisidir.

Anıl Berke Zahir